31-7-2026
Cứ mỗi lần đến giải Nobel Văn chương hàng năm hay giải Oscar Điện ảnh hàng năm, là rất nhiều nhà báo, trí thức, văn nghệ sĩ lại đưa ra câu hỏi: Bao giờ thì đến Việt Nam? Nhưng trong thâm tâm, có lẽ phần lớn đều đã biết câu trả lời: Không thể có một tác phẩm văn học nghệ thuật lớn, xứng tầm thế giới khi còn sống trong một chế độ độc tài toàn trị.
Đơn giản là bởi vì mọi tác phẩm có giá trị đều cần phải được sáng tác một cách tự do, trung thực, khách quan, nêu lên được những vấn đề gai góc, những bi kịch đau xót của xã hội đó, dân tộc đó cũng như của nhân loại. Và đó là điều không thể có được trong một chế độ độc tài toàn trị; khi mọi sáng tác, dù là văn, thơ, hội họa, âm nhạc, sân khấu hay phim ảnh, hoặc phải dối trá, tuyên truyền cho chế độ, tô hồng xã hội, hoặc chỉ đi vào con đường thương mại, mua vui cho an toàn; nếu không tác phẩm sẽ không thể ra đời hoặc người nghệ sĩ sẽ bị xách nhiễu, bị bắt bớ, giam cầm… như chúng ta đã và đang thấy, ở Việt Nam, trong suốt tám thập niên qua.
Tuy nhiên, bên cạnh sự hà khắc của nhà cầm quyền, vấn đề còn tùy thuộc vào chính người nghệ sĩ. Không ai có quyền đòi hỏi họ phải dũng cảm nói lên sự thật để rồi phải trả giá. Nhưng ít nhất cũng chỉ mong họ làm nghề một cách tử tế, chịu khó học, chịu khó tìm hiểu sự thật để ít nhất không tiếp tục loan truyền, tụng ca những điều dối trá, xả thêm rác vào xã hội.
Nếu không thể nói thật thì ít nhất đừng tiếp tục nói dối. Nhất là với những đề tài thuộc lịch sử hay người thật việc thật. Trong lĩnh vực điện ảnh, có thể nói thẳng tất cả những bộ phim về chiến tranh Việt Nam được thực hiện dưới chế độ độc tài Việt Nam hơn 99,99% đều là sản phẩm của sự tuyên truyền dối trá, ta thắng địch thua, ta chính nghĩa, nhân văn, cao thượng, anh hùng, địch phi nghĩa, phi nhân, thấp kém, hèn hạ, hoặc cùng lắm thì là lạc đường, đáng thương. Xã hội miền Nam dưới chế độ VNCH thì phù hoa giả tạo, đồi trụy, đầy rẫy tội ác và tham nhũng v.v.. Xa hơn nữa là cái nhìn về vua Bảo Đại, Hoàng hậu Nam Phương, các vị vua nhà Nguyễn v.v..
Bản thân hai phần ba những người làm văn hóa văn nghệ bây giờ cả đời sinh ra và lớn lên trong lòng chế độ này, chỉ biết có chế độ này, đầu óc thì đã nhập tâm với những kiến thức, quan điểm được dạy dỗ từ khi còn ngồi ở ghế nhà trường, đã trở thành phản xạ kiểu “các vua nhà Nguyễn bạc nhược, bán nước”, “Bảo Đại bất tài, ăn chơi đàng điếm”, Ngô Đình Diệm độc tài, “lê máy chém khắp miền Nam”, “Trần Lệ Xuân ăn chơi phóng túng đồi trụy”, v.v..
Nhưng vấn đề còn nằm ở chính mỗi người nghệ sĩ, nếu chịu khó tìm đọc mọi luồng thông tin khác ngoài sách vở, thông tin chính thức của chế độ, họ sẽ nhận thấy những điều dối trá đó để đừng tiếp tục nhai lại, đưa vào tác phẩm của mình.
Nếu đã không thể nói thật, chọn những đề tài cho an toàn hơn khi làm về những nhân vật lịch sử, hay người thật việc thật, thì cũng làm với sự tử tế. Như đã chọn mảng tình yêu, đời tư khi làm về Trịnh Công Sơn hay vua Bảo Đại – Hoàng hậu Nam Phương. Nhưng không, ngay cả khi làm về đời tư của các nhân vật này, không dính dáng gì đến chính trị, người ta cũng làm một cách không tử tế, từ chọn nhân vật, xây dựng tính cách, xây dựng chi tiết, ngôn ngữ đối thoại.
Và tất cả những điều đó là phụ thuộc vào cái tâm của người làm nghề, chứ không thể cứ đổ thừa là do chế độ hà khắc nữa.